dieta w profilaktyce ≠ dieta podczas leczenia onkologicznego

Podczas aktywnego leczenia onkologicznego (chemio / radio / immunoterapia / leczenie operacyjne)

organizm funkcjonuje inaczej niż w stanie zdrowia czy remisji.

To inne cele żywieniowe, odmienne zapotrzebowanie na energię i składniki odżywcze,

inna tolerancja wielu produktów spożywczych.

DIETETYK ONKOLOGICZNY

mgr Justyna Bielka-Grocka

25 października 2026

'Mam chorobę nowotworową i prawidłową masę ciała. Czy niedożywienie może mnie dotyczyć?'

Żywienie w chorobie nowotworowej

ARTYKUŁY

Prawidłowa masa ciała nie wyklucza niedożywienia. Niedożywienie nie jest bowiem równoznaczne z niedowagą – może występować również przy prawidłowej masie ciała, nadwadze czy otyłości.

W chorobie nowotworowej znaczenie ma nie tylko to, ile ważysz w danym momencie. Ważne są również zmiany masy ciała w czasie, ilość masy mięśniowej, sposób odżywiania oraz wpływ choroby i leczenia na możliwość pokrycia potrzeb organizmu.

Dlatego sama aktualna masa ciała ani BMI nie wystarczają do oceny stanu odżywienia.

Materiał ma charakter edukacyjny i nie stanowi indywidualnej porady dietetycznej.

W skrócie

Jeśli masz prawidłową masę ciała, nadwagę lub otyłość, niedożywienie również może Cię dotyczyć.

Znaczenie mają przede wszystkim:

niezamierzony spadek masy ciała,
utrata masy mięśniowej,
zmniejszenie ilości spożywanego jedzenia,
pogorszenie apetytu,
dolegliwości utrudniające jedzenie,
wpływ choroby i leczenia na zapotrzebowanie oraz możliwość pokrycia potrzeb organizmu.

Dlatego w ocenie stanu odżywienia patrzymy szerzej niż tylko na aktualną masę ciała.

Czy można być niedożywionym przy prawidłowym BMI?

Tak. BMI opisuje relację masy ciała do wzrostu, ale nie pokazuje, z czego ta masa się składa ani jak zmieniała się w ostatnich miesiącach.

Dwie osoby o takim samym BMI mogą mieć zupełnie inną ilość tkanki tłuszczowej i masy mięśniowej. Co więcej, u tej samej osoby masa ciała może nadal mieścić się w zakresie uznawanym za prawidłowy mimo wcześniejszego, istotnego spadku.

Przykładowo osoba ważąca wcześniej 75 kg, która niezamierzenie straciła kilka kilogramów, może nadal mieć prawidłowe BMI. Sam aktualny wynik nie pokaże jednak, ile kilogramów zostało utraconych, w jakim czasie ani jak zmienił się skład ciała.

Z tego powodu BMI jest jednym z elementów oceny, a nie samodzielną odpowiedzią na pytanie o stan odżywienia.

Czy nadwaga i otyłość chronią przed niedożywieniem w chorobie nowotworowej?

Nadwaga ani otyłość nie wykluczają niedożywienia. Możesz mieć podwyższoną masę ciała, a jednocześnie niezamierzenie tracić kilogramy i masę mięśniową.

Co więcej, większa ilość tkanki tłuszczowej może sprawić, że zmniejszenie masy mięśniowej nie będzie widoczne na pierwszy rzut oka. Również po utracie kilku czy kilkunastu kilogramów BMI może nadal wskazywać na nadwagę lub otyłość.

Dlatego stwierdzenie:

„Ma Pan / Pani jeszcze nadwagę, więc kilka kilogramów mniej nie powinno być problemem”

nie zawsze jest właściwym sposobem oceny sytuacji podczas choroby i leczenia.

Znaczenie ma nie tylko to, czy masa ciała jest obecnie niska, prawidłowa czy podwyższona, ale również czy zmniejsza się niezamierzenie, jak szybko zachodzi ta zmiana i co dzieje się ze składem ciała.

Sama liczba na wadze nie pokazuje, co dzieje się ze składem ciała

Masa ciała obejmuje m.in. tkankę tłuszczową, mięśnie i wodę. Zmiana wyniku na wadze nie mówi więc automatycznie, której z tych składowych ubyło.

W chorobie nowotworowej szczególnie istotna jest masa mięśniowa. Jej zmniejszenie może występować również u osób z prawidłową lub podwyższoną masą ciała. Z kolei zmiany ilości wody w organizmie mogą dodatkowo utrudniać interpretację wyniku na wadze.

Dlatego w ocenie stanu odżywienia ważne jest nie tylko pytanie „ile ważysz?”, ale również jak zmieniała się Twoja masa ciała i co dzieje się z masą mięśniową.

Niezamierzona utrata masy ciała – kiedy ma znaczenie?

Jednym z ważnych sygnałów jest niezamierzona utrata masy ciała.

W kryteriach GLIM stosowanych w diagnostyce niedożywienia jednym z kryteriów fenotypowych jest niezamierzona utrata ponad 5% masy ciała w ciągu ostatnich 6 miesięcy.

Co to oznacza w praktyce?

przy masie 60 kg – ponad 3 kg,
przy 70 kg – ponad 3,5 kg,
przy 80 kg – ponad 4 kg.

Przekroczenie 5% nie oznacza automatycznie rozpoznania niedożywienia. W podejściu GLIM do rozpoznania potrzebne jest spełnienie co najmniej jednego kryterium fenotypowego oraz jednego kryterium etiologicznego.

Jednocześnie nie warto czekać, aż spadek masy ciała przekroczy 5%.

Jeśli masa ciała systematycznie się zmniejsza, zwróć na to uwagę szczególnie wtedy, gdy jesz mniej niż wcześniej, zmniejszył się apetyt albo pojawiły się dolegliwości utrudniające jedzenie.

Próg wykorzystywany w diagnostyce nie oznacza, że wcześniejsza zmiana masy ciała nie ma znaczenia. Im wcześniej zostanie zauważona, tym wcześniej można ocenić jej możliwe przyczyny i sprawdzić, czy potrzebne jest wsparcie żywieniowe.

Dlaczego podczas leczenia może być trudniej pokryć potrzeby organizmu?

Przyczyny problemów ze stanem odżywienia mogą być różne i nie u każdej osoby będą takie same.

Choroba i leczenie mogą wpływać na metabolizm oraz zapotrzebowanie organizmu na energię i składniki odżywcze. Jednocześnie działania niepożądane leczenia mogą sprawić, że jesz mniej niż wcześniej.

Przyczyną mogą być m.in.:

zmniejszenie apetytu,
nudności i wymioty,
zmiany smaku i zapachu,
ból,
szybkie uczucie sytości,
problemy z gryzieniem lub połykaniem,
biegunka lub inne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego,
trudności z tolerowaniem dotychczasowych posiłków.

Może więc powstać różnica między tym, ile energii i składników odżywczych potrzebuje organizm, a ile rzeczywiście udaje się dostarczyć z dietą.

Dlatego sposób żywienia podczas leczenia warto dopasować do aktualnych objawów, możliwości jedzenia, tolerancji posiłków i indywidualnego zapotrzebowania.

Czy każdy spadek masy ciała oznacza niedożywienie?

Sam spadek masy ciała nie jest jeszcze równoznaczny z niedożywieniem. Jego znaczenie zależy od tego, jak duża była utrata masy, w jakim czasie do niej doszło, czy była zamierzona oraz co dzieje się równocześnie ze sposobem odżywiania i składem ciała.

Warto też pamiętać, że wynik na wadze nie zawsze odzwierciedla rzeczywistą zmianę tkanek. Na masę ciała wpływa również ilość wody w organizmie, dlatego pojedynczy pomiar czy krótkotrwała zmiana nie powinny być interpretowane w oderwaniu od wcześniejszych wyników.

W praktyce istotny jest więc nie tylko sam fakt utraty kilogramów, ale cały obraz zmian zachodzących w organizmie.

Jak ocenia się stan odżywienia pacjenta onkologicznego?

Ocena stanu odżywienia jest czymś więcej niż zważeniem pacjenta i obliczeniem BMI.

Uwzględnia się m.in. zmiany masy ciała, spożycie, występujące objawy i problemy z jedzeniem, przebieg choroby oraz masę mięśniową – zależnie od sytuacji klinicznej i dostępnych metod.

W podejściu GLIM kryteria wykorzystywane w rozpoznawaniu niedożywienia dzielą się na:

fenotypowe:

niezamierzona utrata masy ciała,
niskie BMI,
zmniejszona masa mięśniowa,

oraz etiologiczne:

zmniejszone spożycie lub problemy z przyswajaniem,
obciążenie chorobą i stan zapalny.

Do rozpoznania niedożywienia potrzebne jest spełnienie co najmniej jednego kryterium z każdej z tych dwóch grup.

To dobrze pokazuje, dlaczego prawidłowe BMI nie wyklucza niedożywienia – niskie BMI jest jednym z możliwych kryteriów, a nie warunkiem koniecznym rozpoznania.

Czy stan odżywienia warto oceniać dopiero wtedy, gdy wyraźnie schudnę?

Nie warto czekać na duży spadek masy ciała. Ocena ryzyka niedożywienia służy m.in. temu, aby problem wychwycić odpowiednio wcześnie.

Zalecenia dotyczące żywienia pacjentów onkologicznych wskazują na znaczenie regularnej oceny spożycia, zmian masy ciała i BMI już od momentu rozpoznania choroby oraz w trakcie leczenia.

Jeśli masa ciała zaczyna niezamierzenie spadać, zmniejsza się ilość spożywanego jedzenia lub pojawiają się dolegliwości utrudniające jedzenie, nie trzeba czekać, aż rozwinie się niedowaga.

Wczesna reakcja daje więcej możliwości dostosowania żywienia do pojawiających się problemów. Gdy niedożywienie pogłębia się przez dłuższy czas, odzyskanie utraconej masy ciała i poprawa stanu odżywienia mogą być znacznie trudniejsze.

Jakie znaczenie mają białko i energia podczas leczenia onkologicznego?

Odpowiednia podaż białka i energii należy do ważnych elementów żywienia podczas leczenia onkologicznego.

Białko ma znaczenie m.in. dla utrzymania masy mięśniowej. Nie oznacza to jednak, że rozwiązaniem każdego problemu żywieniowego jest po prostu zwiększenie jego ilości.

Jeżeli dieta dostarcza zbyt mało energii, samo zwiększenie ilości białka nie wystarczy, aby zapewnić odpowiednie pokrycie potrzeb organizmu i zapobiec utracie masy ciała.

Pozostałe elementy diety warto dopasować do tolerancji, występujących objawów, ogólnego stanu zdrowia oraz rodzaju prowadzonego leczenia.

W określonych sytuacjach pomocne mogą być również modyfikacje konsystencji i objętości posiłków, wzbogacanie diety lub zastosowanie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego – jeżeli istnieją do tego wskazania.

Mam prawidłową masę ciała. Czy potrzebuję konsultacji z dietetykiem?

Sama prawidłowa masa ciała nie pozwala odpowiedzieć na to pytanie.

Znaczenie ma to, co dzieje się z masą ciała w czasie, jak wygląda sposób żywienia, czy występują trudności z jedzeniem oraz jakie są aktualne potrzeby związane z chorobą i leczeniem.

Konsultacja dietetyczna może być szczególnie przydatna, gdy:

masa ciała niezamierzenie się zmniejsza,
jesz wyraźnie mniej niż wcześniej,
pojawiają się problemy z apetytem lub tolerancją posiłków,
działania niepożądane leczenia utrudniają jedzenie,
potrzebujesz zwiększyć wartość energetyczną lub ilość białka w diecie,
nie wiesz, które zalecenia żywieniowe są odpowiednie w Twojej sytuacji.

Celem nie jest zastosowanie jednego schematu „diety onkologicznej”, ale dopasowanie sposobu żywienia do aktualnej sytuacji, leczenia, objawów i indywidualnych potrzeb.

Co warto zapamiętać?

Niedożywienie nie jest równoznaczne z niedowagą.

Możesz mieć prawidłową masę ciała, nadwagę lub otyłość, a jednocześnie doświadczać niezamierzonego spadku masy ciała, utraty masy mięśniowej czy trudności z dostarczeniem odpowiedniej ilości energii i składników odżywczych.

Dlatego:

aktualna masa ciała to tylko część obrazu,
znaczenie ma jej zmiana w czasie,
ważna jest również masa mięśniowa,
warto zwracać uwagę na apetyt, ilość spożywanego jedzenia i objawy utrudniające jedzenie,
nie warto czekać na niedowagę ani znaczny spadek masy ciała, aby ocenić stan odżywienia.

Jeśli zauważasz niepokojące zmiany, warto zareagować już na początku.

Najczęściej zadawane pytania

Czy można mieć niedożywienie przy prawidłowej masie ciała?

Tak. Prawidłowa masa ciała i prawidłowe BMI nie wykluczają niedożywienia. Znaczenie mają również m.in. niezamierzona utrata masy ciała, zmniejszona masa mięśniowa, sposób żywienia oraz wpływ choroby na organizm.

Czy osoba z nadwagą lub otyłością może być niedożywiona?

Tak. Nadwaga i otyłość nie wykluczają niedożywienia. Większa ilość tkanki tłuszczowej może współistnieć ze zmniejszoną masą mięśniową, a niezamierzony spadek masy ciała może występować również wtedy, gdy BMI nadal pozostaje podwyższone.

Czy prawidłowe BMI oznacza prawidłowy stan odżywienia?

Nie. BMI nie pokazuje składu ciała ani wcześniejszych zmian masy ciała, dlatego nie powinno być jedynym elementem wykorzystywanym do oceny stanu odżywienia.

Czy utrata 5% masy ciała oznacza niedożywienie?

Nie automatycznie. Niezamierzona utrata ponad 5% masy ciała w ciągu ostatnich 6 miesięcy jest jednym z kryteriów fenotypowych GLIM. Do rozpoznania niedożywienia potrzebna jest jednak szersza ocena i spełnienie również kryterium etiologicznego.

Czy mam czekać, aż stracę 5% masy ciała?

Nie. Jeśli masa ciała systematycznie się zmniejsza, jesz mniej niż wcześniej lub pojawiają się trudności z jedzeniem, warto ocenić sytuację wcześniej. Próg stosowany w kryteriach diagnostycznych nie oznacza, że mniejsze zmiany nie mają znaczenia.

Czy podczas leczenia onkologicznego wystarczy zwiększyć ilość białka?

Nie zawsze. Odpowiednia podaż białka jest ważna, ale dieta powinna również dostarczać wystarczającą ilość energii. Sposób żywienia należy dopasować do indywidualnego zapotrzebowania, tolerancji, objawów i prowadzonego leczenia.

Konsultacje z dietetykiem onkologicznym – Katowice i online

Jeśli potrzebujesz pomocy w dopasowaniu sposobu żywienia do Twojej aktualnej sytuacji, prowadzę konsultacje dietetyczne dla pacjentów onkologicznych w Katowicach oraz online.

Podczas współpracy sposób żywienia dopasowuję m.in. do aktualnego stanu odżywienia, rodzaju i etapu leczenia, występujących dolegliwości, możliwości spożywania posiłków oraz indywidualnej tolerancji produktów. W razie potrzeby omawiam również zasadność zastosowania żywności medycznej, dobór odpowiedniego rodzaju preparatu oraz sposób włączenia go do codziennej diety.

Konsultacje indywidualne i plany żywieniowe - oferta

Źródła

GLIM consensus approach to diagnosis of malnutrition: A 5-year update / https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40223699/
GLIM criteria for the diagnosis of malnutrition - A consensus report from the global clinical nutrition community / https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30181091/
ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer / https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33946039/
Malnutrition risk screening in adult oncology outpatients: An ASPEN systematic review and clinical recommendations / https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39412097/

O mnie

mgr Justyna Bielka-Grocka, dietetyk onkologiczny, absolwentka Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu i Akademii Leczenia Żywieniowego POLSPEN.

Od wielu lat wspieram Pacjentów onkologicznych - prowadzę żywieniowo przed leczeniem (prehabilitacja), w trakcie terapii przeciwnowotworowej oraz po jej zakończeniu (rekonwalescencja po przebytym leczeniu, dietoprofilaktyka).

Mam nadzieję, że materiały, które znajdziesz na blogu, będą dla Ciebie wsparciem i pomocą w codziennym odżywianiu.

Jeśli potrzebujesz indywidualnie dopasowanych zaleceń i planu żywieniowego, zapraszam do konsultacji indywidualnych.

Konsultacje indywidualne i plany żywieniowe - oferta

Blog - wszystkie artykuły i przepisy

Strona główna

Inne artykuły z kategorii

Żywienie w chorobie nowotworowej

Zarezerwuj konsultację

Konsultacje indywidualne

oferta i cennik

justynabielka.dietetyk@gmail.com

jmkbielka@gmail.com