dieta w profilaktyce ≠  dieta podczas leczenia onkologicznego

Podczas aktywnego leczenia onkologicznego (chemio / radio / immunoterapia / leczenie operacyjne)

organizm funkcjonuje inaczej niż w stanie zdrowia czy remisji.

To inne cele żywieniowe, odmienne zapotrzebowanie na energię i składniki odżywcze,

inna tolerancja wielu produktów spożywczych.

Żywienie w chorobie nowotworowej

ARTYKUŁY

Nie każda porada dotycząca żywienia w chorobie nowotworowej będzie odpowiednia właśnie dla Ciebie - nawet jeśli sama informacja jest prawdziwa i pochodzi z wiarygodnego źródła. 

Wyjaśniam, jak sprawdzić wiarygodność zalecenia i ocenić, czy rzeczywiście odnosi się do Twojej sytuacji. 

Materiał ma charakter edukacyjny i nie stanowi indywidualnej porady dietetycznej. 

To, co będzie właściwe w Twojej sytuacji, może zależeć m.in. od rodzaju i lokalizacji nowotworu, prowadzonego leczenia, stanu odżywienia, zmian masy ciała, występujących objawów, pracy przewodu pokarmowego czy tolerancji poszczególnych produktów.

Podczas leczenia możesz spotkać się z wieloma poradami dotyczącymi tego, co jeść, czego unikać, jakie produkty wybierać czy jakie suplementy stosować. Znajdziesz je w internecie, mediach społecznościowych i grupach pacjentów. Możesz też usłyszeć je od znajomych, rodziny czy innych osób, które mają własne doświadczenia związane z chorobą.

I tutaj pojawia się ważny problem:

„Czy to prawda?” nie jest jedynym pytaniem, które warto zadać.

Równie ważne jest:

„Czy to zalecenie rzeczywiście dotyczy mojej sytuacji?”

Jak to sprawdzić? Jest kilka kwestii, na które warto zwrócić uwagę, zanim zdecydujesz się zastosować taką poradę.

1. Kto przekazuje tę poradę?

Pierwszym krokiem jest sprawdzenie, kto przekazuje informację i czy ma odpowiednie kompetencje w danym obszarze.

W przypadku żywienia w chorobie nowotworowej warto korzystać przede wszystkim z:

• zaleceń lekarza oraz dietetyka specjalizującego się w onkologii, odnoszących się do indywidualnej sytuacji,

• materiałów przygotowanych przez wiarygodne instytucje medyczne i towarzystwa naukowe,

• informacji opartych na aktualnej wiedzy naukowej i wytycznych.

Większej ostrożności wymagają porady pochodzące z forów internetowych, grup pacjentów czy mediów społecznościowych, szczególnie jeśli nie wiadomo, jakie kompetencje ma ich autor i na czym opiera swoje twierdzenia.

Szczególnie uważnie warto przyglądać się treściom, w których ktoś jednocześnie przedstawia problem i sprzedaje jego rozwiązanie – np. suplement, preparat, test czy „terapię”.

Nie oznacza to, że doświadczenia innych pacjentów są bezwartościowe. Mogą dawać wsparcie czy podpowiadać praktyczne rozwiązania. Doświadczenie jednej osoby nie jest jednak tym samym co zalecenie, które można bezpiecznie zastosować u każdego pacjenta.

2. Na czym opiera się ta porada?

„Badania pokazują, że…”

„Naukowcy udowodnili…”

„Eksperci zalecają…”

Takie sformułowania brzmią wiarygodnie, ale same w sobie niewiele jeszcze mówią.

Warto sprawdzić, czy można ustalić, skąd pochodzi dana informacja. Czy autor wskazuje konkretne badania, aktualne wytyczne, stanowisko towarzystwa naukowego albo materiały wiarygodnej instytucji medycznej?

Nie oznacza to, że pacjent powinien samodzielnie analizować każdą publikację naukową. Zaleceń dla pacjentów nie formułuje się na podstawie pojedynczego badania. Pod uwagę bierze się całokształt dostępnych dowodów naukowych, ich jakość i spójność wyników, a także możliwość zastosowania ich w określonej sytuacji klinicznej.

Dlatego dobrym punktem odniesienia są m.in. aktualne wytyczne opracowywane na podstawie szerszej oceny dostępnej wiedzy naukowej.

Przykładem są wytyczne ESPEN dotyczące żywienia klinicznego w onkologii. Obejmują one zalecenia dotyczące m.in. oceny stanu odżywienia, zapotrzebowania oraz interwencji żywieniowych u pacjentów z chorobą nowotworową.

Podkreślają również potrzebę indywidualizacji postępowania żywieniowego

– z uwzględnieniem m.in. stanu odżywienia i ogólnego stanu zdrowia, przebiegu leczenia, występujących objawów oraz możliwości i tolerancji przyjmowania pokarmów.

3. Czy to zalecenie rzeczywiście dotyczy Twojej sytuacji?

To jeden z najważniejszych punktów. Rzetelna informacja nie zawsze oznacza, że dane zalecenie będzie odpowiednie właśnie dla Ciebie.

W żywieniu pacjentów onkologicznych znaczenie mają m.in.:

• rodzaj i lokalizacja nowotworu,

• rodzaj i etap leczenia,

• stan odżywienia,

• aktualna masa ciała i zmiany w masie ciała oraz ich dynamika,

• ilość spożywanego jedzenia,

• apetyt,

• występujące objawy i działania niepożądane leczenia,

• funkcjonowanie przewodu pokarmowego,

• przebyte operacje,

• choroby współistniejące.

Dieta w profilaktyce choroby nowotworowej a żywienie podczas leczenia – to nie jest samo

W internecie często mieszają się zalecenia dotyczące profilaktyki nowotworów z zaleceniami dla osób, które już chorują i są w trakcie leczenia.

Jeśli szukasz informacji pod hasłem „dieta przeciwnowotworowa”, możesz trafić przede wszystkim na zalecenia dotyczące zmniejszania ryzyka zachorowania na nowotwór. Wiele z nich pozostaje ważnym elementem zdrowego sposobu żywienia, ale nie każde zalecenie profilaktyczne można automatycznie przenieść na okres leczenia.

Przykładowo, inne priorytety może mieć osoba zdrowa, która chce zmniejszać ryzyko chorób i utrzymać prawidłową masę ciała, a inne pacjent, który podczas leczenia traci masę ciała, ma niewielki apetyt lub może jeść tylko niewielkie porcje.

Dlatego zawsze warto sprawdzić, do kogo skierowane jest dane zalecenie: do ogólnej populacji, osób po zakończeniu leczenia czy pacjentów w trakcie terapii.

Temat różnic między żywieniem w profilaktyce a żywieniem podczas leczenia onkologicznego omówię szerzej w osobnym artykule.

4. Czy pojawiają się kategoryczne „zawsze” i „nigdy”?

Szczególnej ostrożności wymagają komunikaty takie jak:

„Podczas chemioterapii nigdy nie wolno…”

„Każdy pacjent onkologiczny powinien…”

„Ten produkt leczy raka.”

„Ta dieta zatrzymuje rozwój nowotworu.”

„Cukier karmi raka, dlatego trzeba całkowicie wykluczyć węglowodany.”

Takie sformułowania mogą być sygnałem, że złożony problem został przedstawiony w zbyt dużym uproszczeniu.

Nie oznacza to jednak, że w żywieniu onkologicznym nie ma zaleceń, które dotyczą szerokiej grupy pacjentów. Są sytuacje, w których określone ograniczenia lub zasady postępowania mają konkretne uzasadnienie związane z bezpieczeństwem leczenia. Przykładem może być unikanie grejpfruta przy niektórych lekach, gdy istnieje ryzyko istotnych interakcji, czy unikanie surowych produktów pochodzenia zwierzęcego w sytuacjach, w których szczególnie ważne jest ograniczenie ryzyka zakażeń. U pacjentów onkologicznych istotne znaczenie ma również odpowiednia podaż białka, zwłaszcza w kontekście utrzymania masy mięśniowej i zapobiegania niedożywieniu.

Kontekst ma więc znaczenie, ale indywidualizacja nie oznacza, że każdą zasadę można dowolnie zmieniać.

Różnica polega na tym, że warto wiedzieć, z czego wynika dane zalecenie i jak powinno być zastosowane w konkretnej sytuacji. Inaczej może wyglądać realizacja zaleceń u osoby, która dobrze się odżywia i nie ma istotnych objawów, a inaczej u pacjenta z nasilonymi nudnościami, problemami z połykaniem, zaburzeniami pracy przewodu pokarmowego czy znaczną utratą masy ciała.

Dlatego warto zachować ostrożność zarówno wobec porad, które tworzą bardzo długą listę zakazów bez wyraźnego uzasadnienia, jak i wobec przekazu sugerującego, że w onkologii nie ma żadnych konkretnych zasad, a wszystko zależy wyłącznie od indywidualnych preferencji.

Oba podejścia mogą być mylące.

5. Czy zalecenie jest nadal aktualne?

Wiedza medyczna się zmienia.

Pojawiają się nowe badania, aktualizowane są wytyczne i zmienia się sposób interpretowania dostępnych danych.

Dlatego przy czytaniu materiału warto zwrócić uwagę:

• kiedy został opublikowany lub zaktualizowany,

• czy autor podaje źródła,

• jak aktualne są te źródła,

• czy nowsze rekomendacje nie zmieniły wcześniejszego sposobu postępowania.

Sama data nie przesądza oczywiście o wartości informacji. Zalecenie sprzed kilku lat może nadal pozostawać aktualne.

Większą ostrożność powinny wzbudzić materiały, które od lat krążą w internecie lub są przekazywane z osoby na osobę, a jednocześnie nie wiadomo, kto je przygotował, na jakich źródłach się opierają ani kiedy zostały zaktualizowane.
 

6. Czy „u mnie zadziałało” oznacza, że to działa?

Historie innych pacjentów mogą być bardzo przekonujące.

„Zaczęłam pić sok z buraka i poprawiły mi się wyniki.”

„Odstawiłem cukier i guz się zmniejszył.”

„Brałam ten suplement podczas chemioterapii i bardzo dobrze zniosłam leczenie.”

To są doświadczenia konkretnych osób. Nie możemy jednak na ich podstawie stwierdzić, że właśnie dana zmiana spowodowała obserwowany efekt.

Jeżeli wyniki badań poprawiły się po wprowadzeniu określonego produktu, nie oznacza to automatycznie, że poprawiły się dzięki niemu.

W tym samym czasie mogło zmienić się wiele innych rzeczy: prowadzone leczenie, przebieg choroby, pozostałe elementy sposobu żywienia (poza pojedynczym dodatkowym produktem), przyjmowane leki, aktywność czy ogólny stan organizmu.

To, że po wprowadzeniu pojedynczej zmiany pojawiła się poprawa, nie oznacza jeszcze, że to właśnie ta zmiana ją spowodowała.

Dlatego zdanie: „U mnie zadziałało” może być początkiem pytania. Nie powinno być końcem poszukiwania odpowiedzi.

Czy istnieje jedna „dieta onkologiczna”?

Nie istnieje jeden sposób żywienia odpowiedni dla wszystkich pacjentów z chorobą nowotworową.

Inne potrzeby może mieć osoba, która jest przed rozpoczęciem leczenia, je bez problemów i utrzymuje stabilną masę ciała. Inne pacjent, który w trakcie chemioterapii ma nasilone nudności lub biegunki, zmiany smaku i niewielki apetyt. Jeszcze inne osoba po operacji przewodu pokarmowego albo pacjent, który w ostatnich tygodniach niezamierzenie stracił kilka kilogramów.

Dlatego jednym z pierwszych elementów postępowania żywieniowego powinna być ocena aktualnej sytuacji pacjenta, a nie automatyczne wprowadzanie listy produktów dozwolonych i zakazanych.

Wytyczne ESPEN zalecają, aby od momentu rozpoznania choroby nowotworowej regularnie oceniać m.in. ilość spożywanego jedzenia, zmiany masy ciała i BMI. Jeżeli pojawiają się nieprawidłowości, ocena powinna zostać rozszerzona m.in. o objawy wpływające na możliwość jedzenia, masę mięśniową i sprawność fizyczną.

To pokazuje, dlaczego pytanie „co jeść przy nowotworze?” często nie ma jednej krótkiej odpowiedzi.

6 pytań, które warto zadać przed zastosowaniem porady żywieniowej - podsumowanie

Jeśli natrafisz na nowe zalecenie dotyczące żywienia, zanim je zastosujesz, warto zadać sobie kilka pytań:

1. Kto to mówi? Czy to wiarygodne źródło i czy autor ma odpowiednie kompetencje?

2. Na czym opiera się ta porada? Czy można sprawdzić, skąd pochodzi informacja?

3. Czy to rzeczywiście dotyczy mnie? Czy zalecenie uwzględnia moją diagnozę, leczenie, objawy i stan odżywienia?

4. Czy nie pojawiają się kategoryczne „zawsze” i „nigdy”? Czy ktoś nie przedstawia zakazu lub obietnicy jako zasady odpowiedniej dla każdego?

5. Czy informacja jest nadal aktualna? Kiedy powstała i na jakich źródłach się opiera?

6. Czy „u mnie zadziałało” oznacza, że to działa? Czy skuteczność potwierdzają wiarygodne dane, czy znamy jedynie doświadczenie pojedynczej osoby?

Kiedy warto skonsultować zalecenia żywieniowe indywidualnie?

Nie musisz samodzielnie analizować każdej publikacji naukowej ani zastanawiać się, które z dziesiątek znalezionych zaleceń mają zastosowanie w Twojej sytuacji.

Indywidualna konsultacja dietetyczna może być pomocna szczególnie wtedy, gdy:

• masa ciała spada lub znacząco się zmienia,

• zmniejszył się apetyt lub ilość spożywanego jedzenia,

• leczenie powoduje objawy utrudniające jedzenie,

• masz problemy ze strony przewodu pokarmowego,

• jesteś po operacji wpływającej na sposób żywienia,

• masz dodatkowe choroby wymagające modyfikacji diety,

• otrzymujesz sprzeczne zalecenia i nie wiesz, które z nich odnoszą się do Twojej sytuacji.

Podczas konsultacji można przeanalizować nie tylko sam jadłospis, ale również aktualne leczenie, stan odżywienia, zmiany masy ciała, występujące objawy, wyniki badań i dotychczasowy sposób żywienia.

Celem nie jest stworzenie kolejnej uniwersalnej listy „wolno – nie wolno”, ale ustalenie konkretnych zaleceń i planu działania dopasowanych do aktualnej sytuacji.

Konsultacje z dietetykiem onkologicznym – Katowice i online

Jeśli potrzebujesz pomocy w dopasowaniu sposobu żywienia do Twojej aktualnej sytuacji, prowadzę konsultacje dietetyczne dla pacjentów onkologicznych w Katowicach oraz online.

Podczas współpracy sposób żywienia dopasowuję m.in. do aktualnego stanu odżywienia, rodzaju i etapu leczenia, występujących dolegliwości, możliwości spożywania posiłków oraz indywidualnej tolerancji produktów. W razie potrzeby omawiam również zasadność zastosowania żywności medycznej, dobór odpowiedniego rodzaju preparatu oraz sposób włączenia go do codziennej diety.

Konsultacje indywidualne i plany żywieniowe - oferta

Źródła

Muscaritoli M. i wsp. ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clinical Nutrition. 2021 / https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33946039/

World Cancer Research Fund. Cancer Prevention Recommendations / https://www.wcrf.org/preventing-cancer/cancer-prevention/our-cancer-prevention-recommendations/

World Cancer Research Fund. After a cancer diagnosis: follow our Recommendations, if you can / https://www.wcrf.org/research-policy/evidence-for-our-recommendations/after-a-cancer-diagnosis-follow-recommendations/

National Cancer Institute. Nutrition During Cancer / https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/nutrition

O mnie

mgr Justyna Bielka-Grocka, dietetyk onkologiczny, absolwentka Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu i Akademii Leczenia Żywieniowego POLSPEN.

Od wielu lat wspieram Pacjentów onkologicznych - prowadzę żywieniowo przed leczeniem (prehabilitacja), w trakcie terapii przeciwnowotworowej oraz po jej zakończeniu (rekonwalescencja po przebytym leczeniu, dietoprofilaktyka).

Mam nadzieję, że materiały, które znajdziesz na blogu, będą dla Ciebie wsparciem i pomocą w codziennym odżywianiu.

Jeśli potrzebujesz indywidualnie dopasowanych zaleceń i planu żywieniowego, zapraszam do konsultacji indywidualnych.

Konsultacje indywidualne i plany żywieniowe - oferta

Blog - wszystkie artykuły i przepisy

Strona główna

Inne artykuły z kategorii

Żywienie w chorobie nowotworowej

justynabielka.dietetyk@gmail.com

jmkbielka@gmail.com

+48 534 624 775 (pn-pt w godzinach: 10.00-19.00)

Justyna Bielka - Grocka Dietetyk Onkologiczny

NIP: 6941667946

REGON: 385098740

Formularz kontaktowy

Dane kontaktowe

Copyright 2020 bielkadietetyk.pl

Wszystkie prawa zastrzeżone