dieta w profilaktyce ≠ dieta podczas leczenia onkologicznego

Podczas aktywnego leczenia onkologicznego (chemio / radio / immunoterapia / leczenie operacyjne)

organizm funkcjonuje inaczej niż w stanie zdrowia czy remisji.

To inne cele żywieniowe, odmienne zapotrzebowanie na energię i składniki odżywcze,

inna tolerancja wielu produktów spożywczych.

DIETETYK ONKOLOGICZNY

mgr Justyna Bielka-Grocka

19 października 2026

Żywność medyczna - czym jest, kiedy znajduje zastosowanie i jaką rolę pełni w żywieniu pacjentów onkologicznych?

Żywienie w chorobie nowotworowej

ARTYKUŁY

Żywność medyczna to specjalna kategoria żywności przeznaczona dla osób, które z powodu choroby lub jej następstw i prowadzonego leczenia mają szczególne potrzeby żywieniowe. Najczęściej znajduje zastosowanie wtedy, gdy trudno jest pokryć te potrzeby wyłącznie za pomocą tradycyjnej diety. W praktyce może być również ułatwieniem w codziennym żywieniu - pomaga uzupełnić dietę w sytuacjach, gdy z powodu choroby, leczenia, osłabienia czy gorszego samopoczucia trudno jest zjeść lub przygotować pełnowartościowe posiłki.

Formalnie produkty te należą do kategorii żywności specjalnego przeznaczenia medycznego (FSMP, ang. Food for Special Medical Purposes).

Materiał ma charakter edukacyjny i nie stanowi indywidualnej porady dietetycznej.

W żywieniu pacjentów onkologicznych często wykorzystywane są doustne preparaty odżywcze (ONS, Oral Nutritional Supplements) – np. gotowe napoje, preparaty w proszku czy produkty o konsystencji kremu lub deseru.

W praktyce takie preparaty mogą być pomocne m.in. wtedy, gdy pacjent je wyraźnie mniej niż wcześniej, traci masę ciała albo z powodu choroby lub leczenia ma trudności z dostarczeniem odpowiedniej ilości energii i białka z tradycyjnych posiłków.

Kiedy żywność medyczna znajduje zastosowanie w onkologii?

Żywność medyczna może stanowić element wsparcia żywieniowego, gdy zwykła dieta nie pozwala na odpowiednie pokrycie potrzeb organizmu. Dotyczy to szczególnie pacjentów niedożywionych lub zagrożonych niedożywieniem.

Na ryzyko niedożywienia mogą wskazywać m.in. niezamierzona utrata masy ciała, niska masa ciała lub BMI, zmniejszenie ilości spożywanego jedzenia oraz utrata masy i siły mięśniowej. Szczególną uwagę warto zwrócić także na utrzymujący się brak apetytu i dolegliwości, które sprawiają, że pacjent przez dłuższy czas je wyraźnie mniej niż wcześniej. W ocenie niedożywienia uwzględnia się również wpływ samej choroby i związanego z nią stanu zapalnego.

Problemy z odpowiednim odżywianiem mogą wynikać zarówno z samej choroby, jak i przebiegu leczenia. Dodatkowe wsparcie żywieniowe należy rozważyć m.in. w przypadku:

niezamierzonej utraty masy ciała,
zmniejszonego apetytu i spożywania coraz mniejszych porcji,
szybkiego uczucia sytości,
nudności lub wymiotów,
zmian smaku i węchu utrudniających jedzenie,
bólu podczas jedzenia,
problemów z gryzieniem lub połykaniem,
trudności z dostarczeniem odpowiedniej ilości energii i białka z tradycyjnych posiłków.

Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent z chorobą nowotworową powinien stosować preparaty odżywcze. Ich zastosowanie powinno wynikać z rzeczywistych potrzeb żywieniowych.

Czym są doustne preparaty odżywcze (ONS)?

ONS to doustne preparaty odżywcze, których zadaniem jest zwiększenie podaży energii i składników odżywczych wtedy, gdy uzyskanie odpowiedniej ilości z tradycyjnej diety jest utrudnione.

Mogą występować w różnych formach – jako gotowe napoje, preparaty w proszku, kremy czy desery. Poszczególne produkty różnią się m.in. wartością energetyczną, zawartością białka i tłuszczu, obecnością błonnika, objętością oraz konsystencją.

Często można spotkać się również z określeniem „nutridrink”, używanym potocznie wobec tego typu produktów. Warto jednak wiedzieć, że Nutridrink jest nazwą handlową jednej z linii preparatów, a nie nazwą całej grupy doustnych preparatów odżywczych.

Czy żywność medyczna zastępuje normalne posiłki?

Najczęściej doustne preparaty odżywcze stosowane są jako uzupełnienie codziennej diety, a nie jako automatyczny zamiennik zwykłego jedzenia.

Mogą być spożywane np. pomiędzy posiłkami, aby zwiększyć całkowitą podaż energii i białka bez konieczności znacznego zwiększania objętości jedzenia.

Sposób wykorzystania zależy jednak od konkretnego produktu. Niektóre preparaty są kompletne pod względem odżywczym i w określonych sytuacjach mogą stanowić jedyne źródło pożywienia. Inne są przeznaczone wyłącznie do uzupełniania diety.

Czy każdy preparat odżywczy jest taki sam?

Nie. Preparaty mogą różnić się składem, wartością energetyczną, zawartością białka, objętością, konsystencją oraz przeznaczeniem. Dlatego wybór konkretnego produktu powinien zależeć przede wszystkim od tego, jaką funkcję ma on pełnić w diecie pacjenta.

Znaczenie mają m.in. stan odżywienia, zmiany masy ciała, ilość spożywanego jedzenia, zapotrzebowanie na energię i białko, rodzaj leczenia oraz występujące dolegliwości. Samo zalecenie „proszę pić nutridrinki” nie odpowiada więc jeszcze na pytanie, jaki preparat, w jakiej ilości i w jaki sposób najlepiej włączyć do żywienia konkretnego pacjenta.

Jakie rodzaje żywności medycznej są dostępne?

Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego to bardzo zróżnicowana grupa produktów. Nie każdy preparat ma taki sam skład i nie każdy pełni w diecie tę samą funkcję. W zależności od potrzeb pacjenta można wykorzystać produkty kompletne pod względem odżywczym, jak również preparaty niekompletne, które służą zwiększeniu podaży określonych składników, np. białka, a także produkty o składzie dostosowanym do szczególnych potrzeb żywieniowych związanych z chorobą lub stanem klinicznym.

Preparaty kompletne pod względem odżywczym

Preparaty kompletne zawierają odpowiednio dobrane źródła białka, węglowodanów i tłuszczu oraz witaminy i składniki mineralne. Zgodnie z przeznaczeniem danego produktu mogą uzupełniać zwykłą dietę, częściowo ją zastępować, a niektóre – stosowane w odpowiedniej ilości i zgodnie z zaleceniami producenta – mogą stanowić wyłączne źródło pożywienia.

W praktyce u pacjenta, który nadal je tradycyjne posiłki, ale ze względu na brak apetytu jest w stanie zjadać jedynie niewielkie porcje, taki preparat może być wykorzystany np. jako dodatkowe źródło energii i białka pomiędzy posiłkami.

Dostępne są również preparaty o zwiększonej wartości energetycznej lub wysokiej zawartości białka. Pozwala to dobrać produkt m.in. do sytuacji, w której trudno zwiększyć ilość spożywanego jedzenia, a jednocześnie istnieje potrzeba zwiększenia podaży energii lub białka.

Preparaty białkowe do wzbogacania posiłków

Inną grupę stanowią preparaty będące skoncentrowanym źródłem białka, które nie są przeznaczone do zastępowania całej diety. Mogą występować np. w postaci proszku i służyć do zwiększenia zawartości białka w tradycyjnych potrawach.

W zależności od konkretnego produktu można wykorzystać je jako dodatek np. do zupy, puree, jogurtu, koktajlu czy sosu. Dzięki temu możliwe jest zwiększenie podaży białka bez konieczności dokładania kolejnego pełnego posiłku lub znacznego zwiększania jego objętości.

Może mieć to praktyczne znaczenie szczególnie u osób, które jedzą niewielkie porcje, szybko odczuwają sytość albo mają trudność z pokryciem zwiększonego zapotrzebowania na białko.

Preparat białkowy nie jest jednak tym samym co preparat kompletny pod względem odżywczym – jego zadaniem jest przede wszystkim wzbogacenie diety w określony składnik.

Preparaty o składzie dopasowanym do określonych potrzeb

Żywność medyczna może różnić się nie tylko kalorycznością czy ilością białka. Dostępne są również produkty o zmodyfikowanym składzie, opracowanym z myślą o określonych potrzebach żywieniowych wynikających z choroby lub stanu klinicznego.

W zależności od sytuacji mogą to być m.in. preparaty:

o składzie dostosowanym do potrzeb osób z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej, w tym cukrzycą,
o zmodyfikowanej zawartości lub rodzaju tłuszczów, węglowodanów czy błonnika,
o zwiększonej zawartości białka,
o różnej wartości energetycznej i objętości,
przeznaczone dla pacjentów z określonymi problemami dotyczącymi trawienia lub wchłaniania,
stosowane w ramach przygotowania żywieniowego do operacji i w okresie pooperacyjnym.

Wsparcie żywieniowe w okresie okołooperacyjnym nie jest zarezerwowane wyłącznie dla pacjentów, u których rozpoznano niedożywienie. Odpowiednie przygotowanie żywieniowe jest jednym z elementów opieki okołooperacyjnej i może wspierać organizm w przygotowaniu do zabiegu oraz późniejszej regeneracji. Szczególnie istotne jest u osób niedożywionych lub z wysokim ryzykiem metabolicznym, u których właściwie prowadzona terapia żywieniowa może zmniejszać ryzyko powikłań pooperacyjnych.

W określonych sytuacjach, zwłaszcza przy rozległych operacjach onkologicznych, stosuje się również specjalistyczne preparaty wzbogacone m.in. w argininę, kwasy tłuszczowe omega-3 i nukleotydy. Ich zastosowanie zależy jednak od rodzaju zabiegu, stanu odżywienia i indywidualnej sytuacji pacjenta.

Co żywność medyczna może oznaczać w codziennej diecie pacjenta?

Włączenie żywności medycznej nie musi oznaczać zastąpienia zwykłego jedzenia gotowymi preparatami. Często jej zadaniem jest uzupełnienie tego, czego pacjent nie jest w stanie dostarczyć z tradycyjnych posiłków.

W praktyce może oznaczać na przykład:

dodanie jednego lub kilku doustnych preparatów odżywczych pomiędzy tradycyjnymi posiłkami,
wykorzystanie preparatu o małej objętości i wysokiej wartości energetycznej u osoby, która szybko odczuwa sytość,
zastosowanie preparatu wysokobiałkowego, gdy szczególnym problemem jest pokrycie zapotrzebowania na białko,
wzbogacanie wybranych potraw preparatem białkowym,
wybór odpowiedniej konsystencji preparatu przy trudnościach z przyjmowaniem pokarmów,
dobór produktu o składzie dostosowanym do szczególnych potrzeb wynikających z choroby lub leczenia.

Dzięki temu żywność medyczna może pełnić różną rolę: uzupełniać zwykłą dietę, zwiększać jej wartość energetyczną lub zawartość białka, częściowo zastępować posiłki albo – w określonych sytuacjach i przy zastosowaniu odpowiednich produktów – stanowić podstawę żywienia.

To, która z tych możliwości będzie odpowiednia, zależy od rzeczywistych potrzeb pacjenta. Znaczenie ma nie tylko rozpoznanie choroby, ale również stan odżywienia, zmiany masy ciała, ilość aktualnie spożywanego jedzenia, zapotrzebowanie, rodzaj leczenia, występujące dolegliwości oraz możliwość spożywania zwykłych posiłków.

Dlatego dobór żywności medycznej nie powinien sprowadzać się wyłącznie do wyboru „jakiegoś preparatu odżywczego”. Istotne jest określenie, czego w danym momencie brakuje w diecie pacjenta i jaką funkcję preparat ma w niej pełnić.

Czy żywność medyczna to suplement diety?

Nie. Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego i suplementy diety to różne kategorie produktów.

Suplementy diety służą uzupełnianiu normalnej diety w określone składniki, np. witaminy lub składniki mineralne. Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego jest natomiast opracowywana z myślą o osobach, których potrzeby żywieniowe zmieniły się w związku z chorobą lub leczeniem albo które mają trudności z przyjmowaniem, trawieniem, wchłanianiem czy wykorzystywaniem składników zawartych w zwykłej żywności.

Jej zadaniem może być więc np. zwiększenie podaży energii i białka, uzupełnienie diety przy ograniczonym spożyciu pokarmów albo dostarczenie składników odżywczych w formie i proporcjach dostosowanych do określonych potrzeb pacjenta.

Żywność medyczna w onkologii – najczęstsze pytania

Czy każdy pacjent onkologiczny powinien stosować preparaty odżywcze?

Nie. Ich zastosowanie zależy m.in. od stanu odżywienia, ilości spożywanego jedzenia, zmian masy ciała, zapotrzebowania oraz problemów utrudniających prawidłowe odżywianie. Samo rozpoznanie choroby nowotworowej nie oznacza automatycznie konieczności stosowania ONS.

Czy preparaty odżywcze można stosować podczas chemioterapii?

Tak, doustne preparaty odżywcze mogą stanowić element wsparcia żywieniowego również podczas chemioterapii, jeśli istnieją ku temu wskazania. Dobór preparatu powinien uwzględniać m.in. aktualne spożycie, zapotrzebowanie oraz działania niepożądane leczenia wpływające na możliwość jedzenia.

Jak długo można stosować żywność medyczną?

Nie ma jednego czasu stosowania odpowiedniego dla wszystkich pacjentów. Żywność medyczna może być wykorzystywana przez różny okres – zależnie od potrzeb żywieniowych, przebiegu choroby i leczenia oraz możliwości pokrycia zapotrzebowania za pomocą zwykłej diety.

W praktyce warto okresowo oceniać, czy preparat nadal jest potrzebny, jak jest tolerowany i jaką rolę pełni w całym sposobie żywienia.

Żywność medyczna jako element wsparcia żywieniowego

Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego może być ważnym elementem postępowania żywieniowego u części pacjentów onkologicznych, szczególnie gdy tradycyjna dieta nie pozwala na pokrycie zapotrzebowania na energię i składniki odżywcze.

Nie jest jednak rozwiązaniem uniwersalnym. Znaczenie ma zarówno wybór odpowiedniego preparatu, jak i jego ilość, sposób stosowania oraz dopasowanie do pozostałych elementów codziennego żywienia.

Konsultacje z dietetykiem onkologicznym – Katowice i online

Jeśli potrzebujesz pomocy w dopasowaniu sposobu żywienia do Twojej aktualnej sytuacji, prowadzę konsultacje dietetyczne dla pacjentów onkologicznych w Katowicach oraz online.

Podczas współpracy sposób żywienia dopasowuję m.in. do aktualnego stanu odżywienia, rodzaju i etapu leczenia, występujących dolegliwości, możliwości spożywania posiłków oraz indywidualnej tolerancji produktów. W razie potrzeby omawiam również zasadność zastosowania żywności medycznej, dobór odpowiedniego rodzaju preparatu oraz sposób włączenia go do codziennej diety.

Konsultacje indywidualne i plany żywieniowe - oferta

Źródła

ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer / https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33946039/
ESPEN guideline on clinical nutrition in surgery - Update 2025 / https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40957230/
GLIM criteria for the diagnosis of malnutrition - A consensus report from the global clinical nutrition community / https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30181091/
Food for Special Medical Purposes: A Global Review of Usage Trends, Regulatory Frameworks, and Key Growth Drivers / https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12079110/

O mnie

mgr Justyna Bielka-Grocka, dietetyk onkologiczny, absolwentka Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu i Akademii Leczenia Żywieniowego POLSPEN.

Od wielu lat wspieram Pacjentów onkologicznych - prowadzę żywieniowo przed leczeniem (prehabilitacja), w trakcie terapii przeciwnowotworowej oraz po jej zakończeniu (rekonwalescencja po przebytym leczeniu, dietoprofilaktyka).

Mam nadzieję, że materiały, które znajdziesz na blogu, będą dla Ciebie wsparciem i pomocą w codziennym odżywianiu.

Jeśli potrzebujesz indywidualnie dopasowanych zaleceń i planu żywieniowego, zapraszam do konsultacji indywidualnych.

Konsultacje indywidualne i plany żywieniowe - oferta

Blog - wszystkie artykuły i przepisy

Strona główna

Inne artykuły z kategorii

Żywienie w chorobie nowotworowej

Zarezerwuj konsultację

Konsultacje indywidualne

oferta i cennik

justynabielka.dietetyk@gmail.com

jmkbielka@gmail.com